Қазақстандағы ең жоғары ақы төленетін 20 мамандық аталды

"2023 жылдың басында Қазақстанда 15-34 жас аралығындағы жастар саны 5,3 млн адамды немесе жалпы халықтың 27% -. құрады. 2011 жылы байқалған ең жоғары деңгейде ол 5,7 млн адамға жетті, бұл ағымдағы көрсеткіштен 7,3% - ға жоғары. Жалпы, 2030 жылға қарай "МДМ" ақ болжамына сәйкес, еңбекке қабілетті жастағы жастар саны жарты миллионнан астамға артып, 5,9 млн адамға жетеді", - деді Шалқар Байқұлақов.

Аталған мәліметтер бойынша, Түркістан облысы-Қазақстанның ең қоныстанған өңірі. 2023 жылдың басында онда 2,1 млн адам тұрды, бұл ең ірі қала – Алматыға қарағанда 43 мың адамға аз (2162 мың). Осы ойды, сондай-ақ Түркістан облысы халқының 76% - ы ресми түрде ауылдық жерлерде тұратындығын ескере отырып, бұл өңірдің 2020-2022 жылдары шамамен 36 мың адамды құраған жастар көші-қонының жиынтық теріс сальдосы немесе ол теріс болып табылатын өңірлер бойынша жиынтық сальдоның 28% - ы бойынша көшбасшы болуы ғажап емес.

Жастар қай қаланы таңдайды – Астана немесе Алматы? 2022 жылдың қорытындысы бойынша Астанадан Алматыға 2912 адам, ал кері бағытта 2448 адам қайта тіркелгені анықталды. Осылайша, Алматы Елордадан ұтады.

Деректер базасын талдау негізінде Астана, Алматы және Шымкент, сондай-ақ Ақмола облысын қоспағанда, жастардың кетуі осындай ағыннан асып түсетіні анықталды. Бұл ретте бұл құбылыс байқалатын негізгі өңірлерге Түркістан, Шығыс Қазақстан, Жамбыл және Жетісу облыстары жатады.

Жастарды жұмыспен қамту

Соңғы бес жыл ішінде жастар арасында жалдамалы жұмысшылар мен өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың үлестік арақатынасында айтарлықтай ауытқу байқалмады.

"Жастарды жұмыспен қамту құрылымында соңғы 5 жылда 78% жалдамалы жұмыспен қамтуға, 22% – өзін-өзі жұмыспен қамтыған жастарға тиесілі. Бұл ретте, жұмыс беруші компаниялардың салалық бағытына тереңірек үңіле отырып, экономиканың түрлі салаларындағы Жұмыспен қамтудың мынадай үрдістерін атап өтуге болады. Біріншіден, қосылған құны жоғары дайын өнімді жеткізуші кәсіпорындар шикізат өндірумен айналысатын компанияларға қарағанда жұмысшыларға бес есе мұқтаж. Өңдеу өнеркәсібі жұмыс күшіне сұраныстағы ең үлкен үлесті, шамамен 14% құрайды", – деп жалғастырды Шалқар Байқұлақов.

Оның айтуынша, сондай-ақ тиімділікті мониторингтеу, жөндеу жұмыстары және тұтастай алғанда өндірістік инфрақұрылымды жүйелі дамыту үшін кадрларға қажеттілік бар. Екіншіден, сауда, әсіресе бөлшек сауда нарығы, жұмыс орындарына қомақты үлес қосумен қатар, күкірт немесе бейресми жұмыспен қамту деп аталатын көшбасшылардың бірі болып табылады. МДМ мәліметтері бойынша, саудадағы жастар жұмыс күшінің өсуі көлеңкелі кірістер нарығының дамуына ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар, бөлшек сауда жұмыс күшінің ең жоғары кірістілігінің біріне ие – 21,3%. Бұл дегеніміз, тоқсанына бір рет әрбір бесінші қызметкер өз еркімен жұмыстан шығады.

Естеріңізге сала кетейік, жастардың жұмыспен қамтылуының 18%-ға жуығы тек мегаполистерде ғана емес, абай, Батыс Қазақстан, Қостанай және Қызылорда облыстарында да көшбасшы орын алатын сауда секторына тиесілі: бұл өңірлерде жас қазақстандықтардың 17% - дан 27% - на дейін саудада жұмыс істейді.

Өзін өзі жұмыспен қамтыған жастардың үштен екісі ауылдық жерлерде тұрады

МДМ мәліметтері бойынша, аграрлық өнім өндірісіндегі нақты жағдайды көрсетпейтін өсімдік, мал шаруашылығы және ілеспе қызметтердің жалдамалы қызметкерлеріне аз сұраныс статистикалық түрде тіркеледі. Сандық тұрғыдан алғанда, ауыл шаруашылығы соңғы бес жылда жас жұмысшылардың бестен бір бөлігін – 100 мыңға жуық жалдамалы жұмысшылар мен өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды тастап кетті.

"Аграрлық секторда жастардың жұмыспен қамтылуының төмендеуі, бұрын айтылғандай, табыстың төмендігі аясында орын алуда. Жалпы, ауылдық жерлерде өзін – өзі жұмыспен қамтыған, жеке немесе отбасылық қосалқы шаруашылық жүргізетін, орташа айлық табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен өнімсіз жастардың (37 мың адам) үштен екісі тұрады, яғни оларда басқа табыс көздері жоқ", – деді Шалқар Байқұлақов.

Қазақстанның жұмыс берушілері: жастар жалақыға басымдық береді

Тұсаукесер барысында жастар, әсіресе z буынының өкілдері ("зумерлер") егде жастағы топтарға үміткерлермен салыстырғанда анағұрлым өршіл және прагматикалық болып саналатыны айтылды. Өз кезегінде жұмыс берушілер жұмысқа орналасу кезінде материалистік құндылықтардың басым болуында жас мамандарды айыптауға бейім.

"МДМ" ақ (2023) деректері бойынша, сауалнамаға қатысқан 2,5 мың қазақстандық жұмыс берушінің жартысына жуығы сенімді: жалақы мөлшері – жас ізденушілер үшін басымдық. Алайда, бұл факт жастардың 45 жастан асқан әріптестері үшін әлі де тыйым салынған аймақта қалатын ақша мәселесін талқылауға ашық екендігін көрсетеді. Go Banking Rates z буынының 37% (18-24 жас) және мыңжылдықтардың 27% (25-34 жас) достары мен әріптестерінің табыс деңгейіне қызығушылық танытады деп есептеді.

Салыстыру үшін, 45-54 жастағы респонденттердің тек 14% - ы мұндай қызығушылықты мойындады. 2029 жылға қарай Қазақстандағы жұмыс күшінің 74% - ы аға буыннан айтарлықтай ерекшеленетін мыңжылдықтар мен зумерлер болады. Олар жаңа мінез – құлық пен құндылықтарды таңдайды-олар жұмыспен қамтудың икемді түрлерін бағалайды. Бұл ұрпақтың кәсіби және жеке өмір арасындағы тепе-теңдік туралы өзіндік түсінігі бар, жұмыс кестесінің икемділігі үшін қаржылық жеңілдіктер жасай алады. Жаңа буын кәсіби мансапқа және өмір бойы бір нәрсеге берілгендікке тоқталмайды.

Жыныстық-жас стратификациясы, яғни материалдық игіліктер мен артықшылықтардың тең бөлінбеуі мәселесі ерекше назар аударуға тұрарлық. Қызметкерлерді жалдау кезінде жынысы мен жасына қазақстандық жұмыс берушілердің 8% назар аударады. Бұл ретте қалған 92% - ы өздерінің селективтілігін жасыруы мүмкін. Қазақстанда 15-34 жас аралығындағы мамандардың жалақысын талдау көрсеткендей, отандық еңбек нарығында эйджизм байқалмайды. Әрине, жалпы жұмыс өтілі тәжірибесі бар мамандар үшін белгілі бір жалақы артықшылығына ие. Мемлекеттік басқару, қаржы және өндіруші өнеркәсіп салаларындағы тәжірибенің құндылығы ерекше байқалады.

Жастардың бестен бір бөлігі мамандығы бойынша жұмыс істемейді

Қазақстанда мамандығы бойынша жастарды жұмысқа орналастырудың көрнекі өңірлік ерекшелігі бар. Мәселен, мамандығы оның атқаратын жұмысына сәйкес келетін жастардың үлесі жоғары макроөңірлердің қатарында мегаполистер мен Батыс макроөңір болды. Мегаполистерде, сондай-ақ Батыс Қазақстанда он жастың тоғызы мамандығы бойынша жұмысқа орналастырылған. Маңғыстау облысында әрбір жас адам алған біліміне сәйкес жұмыс істейді. Керісінше, мамандықтың сәйкес келмеуі Оңтүстік, Орталық Шығыс және Солтүстік макроөңірлерде байқалады, онда әрбір үшінші жас маман мамандық бойынша жұмыс істемейді. Мысалы, Абай және Түркістан облыстарында жастардың төрттен бір бөлігі өз мамандықтарына сәйкес келмейтін салаларда жұмысқа орналастырылған.

Жалпы, Қазақстандағы жас мамандардың 21% - ы оқу нәтижесінде алған мамандығы бойынша жұмыс істемейді. Еңбек нарығы үшін білім мен еңбек міндеттерінің сәйкес келмеуінің салдары еңбек өнімділігінің төмендеуі болып табылады. Жастарға келетін болсақ, олар табыс деңгейімен төлейді. Жалақы деп аталатын айыппұл алынған мамандықтың орындалатын жұмысқа сәйкес келмеуі нәтижесінде пайда болады.

Жалпы, МДМ өкілдері ең жоғары жалақы алатын топ-20 кәсіпті атады.