Көптеген қорлар мен бақылау аз: Қазақстанда қайырымдылықпен не дұрыс емес

Жанжалдан кейінгі жанжал

Қараша айында бірден екі қор жанжалдың ортасында болды. Блогерлер тобы "Асар Уме" қайырымдылық қорына сын айтып, басшылықты қайырымдылықты жымқырды деп айыптады. Қызметкерлердің жалақысына айтарлықтай сомалар кететіні хабарланды.

Кейінірек Қор басшысы Асхат Нұрмашев белгісіз адамдар қорды жамандауға тырысып жатқанын айтты. Барлық ақшалай түсімдер мен шығыстар аудиторлық есептерде көрсетілген. Жалақыға келетін болсақ, олар шынымен де қайырымдылықпен төленеді. Алайда, Нұрмашев сендіргендей, қор ешқашан халықтық қаражатты жеке қажеттіліктеріне жұмсамаған.

Бұл жанжал қоғамдық пікірталас деңгейінде қалды. Құқық қорғау органдары Қордың қаржылық есептері мен қызметін тексере ме, жоқ па белгісіз. Бұл мәселемен біз қаржы мониторингі агенттігіне жүгіндік. Бірақ олар жиналған қаражатты мақсатты пайдалану үшін қорларды тексерумен айналыспайтындықтарын хабарлады.

Осыған қарамастан, 14 қарашада агенттіктің Перизат Қайратқа қатысты тергеу жүргізіп жатқаны белгілі болды. Белсенді 1,5 млрд теңге ұрлады деп күдіктелуде, ол оны премиум-класты автомобильдер мен жылжымайтын мүлік сатып алуға жұмсаған. 16 қарашада агенттік оған тағы бір эпизод – Палестина тұрғындары үшін жиналған 200 млн теңгені ұрлау жүктелгенін айтты.

Су тасқыны кезінде Biz Birgemiz Қорымен белсенді жұмыс істеген және қазақстандықтарды қаражат жинауға көмектесуге шақырған көптеген блогерлер мұндай нәтиже күтпегендерін мәлімдеді. Сонымен, Арман Юсупов олардың сенгендерін айтты Kaspi.kz.

"Мен мыңдаған қазақстандықтар ретінде табиғи апат салдарынан ешнәрсесіз қалған отандастарымыздың азабына бей-жай қарай алмадым. Біз адамдарға көмектестік. Қазір мен бұл жаңалыққа таң қалдым. ҚР ҚМ болып жатқан жағдайға құқықтық баға беретініне сенімдімін", - деп атап өтті Арман Юсупов.

Айта кетейік, Перизат Қайрат әлеуметтік желілерде таратқан ауқымды науқаннан кейін қазақстандықтар 2 миллиард теңгеден астам қаражат жинады. Бұл туралы 2024 жылдың сәуірінде белсендінің өзі хабарлады. Перизат өзінің Instagram парақшасында апат аймақтарына жеке өзі барып, құтқару ұшақтарына гуманитарлық көмек пакеттерін тиегенін көрсетті.

Ұсталған сәттен бастап туған Перизат Қайрат пен оның адвокаттары бірде-бір жария мәлімдеме жасаған жоқ. Оның қорғауында досы Айгүл Құралова сөз сөйледі. Алайда, біраз уақыттан кейін ол белсендіні қолдау үшін жазбасын алып тастады.

Бұл жанжалдар үлкен проблеманы – қайырымдылық қорларына тиісті бақылаудың жоқтығын көрсетті. Қараша айына дейін қазақстандықтар жүз миллионнан миллион теңгеге дейін көмекке ауысты.

Бұл жерде Мәдениет министрлігі

Ресми деректер бойынша Қазақстанда 1371 қайырымдылық ұйымы тіркелген. Олардың қызметін ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі реттейді.

Заң бойынша барлық қайырымдылық ұйымдары өз қызметі туралы есепті жыл сайын үкіметтік емес ұйымдардың дерекқорына ұсынуға және оны бұқаралық ақпарат құралдарында және (немесе) ұйымның интернет-ресурсында жариялауға міндетті. Есепте қайырымдылық бағдарламасын орындау шеңберінде қол жеткізілген кірістер мен шығыстар туралы қысқаша ақпарат қамтылуға тиіс.

Бір қарағанда бәрі қисынды, бірақ қайырымдылық қорларының қызметін реттейтін Мәдениет министрлігі олардың дамуына ғана жауап береді. Бірақ бұзушылықтарды анықтау, әсіресе ұрлық – бұл құқық қорғау органдарына.

"Атап айтқанда, "қайырымдылық туралы" заңда мемлекеттің қайырымдылық ұйымдарының, сондай – ақ қайырымдылық жасаушылардың мемлекет істеріне заңсыз араласуына тыйым салынады, бұл қайырымдылық қорларының дербес әрекет етуіне мүмкіндік береді", - деп хабарлады министрлік.

21 қарашада жоғары аудиторлық палатаның төрағасы Әлихан Смайылов Сенат аясында қайырымдылық қорларын тексеруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, бап тек сыртқы аудитті, мемлекеттік бюджет қаражатын, сондай-ақ мемлекеттік ұйымдар мен квазимемлекеттік мекемелерде мемлекеттік активтерді пайдалануды жүргізеді. Бірақ жағдай өзгеруі мүмкін, өйткені ВАП басшысы осы түсініктемені берген күні мемлекеттік орган оларға бюджеттік емес қорларда тексерулер жүргізу үшін функциялар беру туралы ұсыныс жасады.

"Сонымен қатар, қазір Мәжілісте қаралып жатқан жаңа Бюджет кодексі аясында біз қосымша нормалар енгізуді ұсындық. Бұл нормалар мемлекеттің қатысуымен құрылған немесе мемлекеттің белгілі бір функциялары берілген бюджеттік емес қорлардың аудиті бойынша ЖТБ құзыретіне ие болар еді. Содан кейін ВАП бюджеттік емес қорларды тексеруге мүмкіндік алады", - деді Әлихан Смайылов.

Бір сөзбен айтқанда, Қазақстанда қайырымдылық ұйымдары, тіпті өз қызметін ресми түрде жүргізетіндер де іс жүзінде иесіз екендігі белгілі болды. Және олардың қаржылық есептерін ешкім тексермейді, әрине, біреу жымқыру мен ұрлық туралы шағымданатын жағдайларды қоспағанда.

АФМ қайда қарайды

Қайырымдылық қорларының қызметін тексеруге уәкілеттік берілмеген агенттік қылмыстық кірістерді жылыстатуда немесе терроризмді қаржыландыруда қандай да бір ұйымдарға күдіктенуге негіз болған кезде олар туралы ақпаратты ІІМ немесе ҰҚК сияқты құзыретті құқық қорғау органдарына беретінін мәлімдеді. Алайда, мұндай тексерулерге қандай негіздер себеп болуы мүмкін, олар АФМ-де үнсіз қалады.

2024 жылдың наурызында АФМ күмәнді краудфандингтік алымдарда пайдаланылған 138 банктік картаның анықталғаны туралы хабарлады. 660 мыңға жуық қазақстандық жалған көмекке ақша берді, бұл алымдарды ұйымдастырушыларға алаяқтық белгілері бар 2 миллиард теңге әкелді.

Жарияланған кезде алаяқтық төлемдер туралы соңғы мәліметтер алынбады. Бірақ мұндай схемалардың ауқымы тек артады деп болжауға болады.

Ешқашан кеш емес жақсы

Мәдениет және ақпарат министрлігі қайырымдылық қаражатын мақсатсыз пайдалану жағдайларының өсуін мойындайды. Тәуелсіздіктің барлық 30 жылында қорлар өздері қалағандай жұмыс істеді, енді тәртіп пен ережелер бойынша әрекет ету уақыты келді. Осыған байланысты ведомство қайырымдылық қызметі туралы заңдарға түзетулер енгізуге бастамашы болды.

"Қарастырылып отырған түзетулер өткізілетін қайырымдылық алымдарының ашықтығы мен ашықтығын қамтамасыз етуге, сондай – ақ қайырымдылық субъектілерін шектемей, қайырымдылық ұйымдарының қызметіне деген сенім деңгейін арттыруға бағытталған", - делінген сауалға ресми жауапта.

Әзірге ерекшеліктер аз. Министрлік қазір ұсыныстар мен ұсыныстарды әзірлейтін жұмыс тобы құрылғанын нақтылады. Мүмкін болатын жаңалықтардың ішінде мыналар бар:

- Жеке тұлғалардың қаражат жинауға тыйым салуы. Бұл азаматтар бұдан былай емдеу, зорлық-зомбылық немесе табиғи апаттардан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін алымдарды ұйымдастыра алмайтынын білдіреді.

- Қатаң аккредиттеу. Тек аккредиттелген қорлар ғана мемлекеттік органдардың рұқсатымен қаражат жинай алады.

- Донорлар үшін шектеулер. Қайырымдылық тек аккредиттелген қорлар арқылы мүмкін болады, бұл жедел көмекті қиындатады.

Министрліктің бастамалары қазірдің өзінде қызу пікірталас пен полярлық пікірлер тудырды. Қоғам қайраткері Светлана Ушакова Facebook-тегі жарияланымында ұсынылған өзгерістердің негізгі тәуекелдерін атап өтті.

"Тыйым салуды бұзудың кез келген әрекеті 80 АЕК айыппұлмен жазаланады, бұл айтарлықтай сома және қосымша тәуекел тудырады", – деп жазды ол.

Бірақ бұл шаралардың жақтаушылары да бар. Dauletten қайырымдылық қорының директоры Жасұлан Бостандықұлы аккредиттеу идеясын қолдайды.

"Бұл қайырымдылық ұйымдарына деген сенімділікті арттыратын және алаяқтардан қорғайтын маңызды қадам. Тіпті жеке тұлғалар қаражат жинауға рұқсат алуы керек. Сонымен қатар, қайырымдылық қорлары үшін нақты жұмыс алгоритмін әзірлеу қажет", – деді ол.

Мәдениет министрлігі түзетулер төтенше жағдайларда көмекті шектемейді деп сендіреді.

"Жеке және заңды тұлғаларға қайырымдылық алымдарды, оның ішінде қиын жағдайларда жүзеге асыруды шектеу мәселесі қаралмайды", - деп атап өтті ведомствода.

Министрліктің мәліметінше, Қазақстандағы қайырымдылық дамуын жалғастыруда: қатысушылар саны мен көмек көлемі өсуде. Ұйымдарды қолдау үшін 2022 жылы заңнамаға маңызды түзетулер енгізілді. Қорларға мемлекеттік жылжымайтын мүлікті жеңілдікпен пайдалануға рұқсат етілді, ал көмек көрсететін кәсіпкерлерге салықтық жеңілдіктер берілді.

Қайырымдылыққа қосқан үлесі үшін азаматтар "Шапағат" медалімен және құрметті атақпен марапатталады. 2015 жылдан бастап 250-ден астам адам марапаттарға ие болды, оның ішінде қазіргі уақытта белгілі және тұтқындалған Перизат Қайрат. Ол өз сыйлығын 2022 жылы алды.

Қорытындылай келе, Қазақстанда қайырымдылық қорларының қызметін ретке келтіру қажеттілігі шынымен пісіп-жетілді, бұл оны ашық және есеп береді деп айтуға болады. Мәдениет және ақпарат министрлігі бұған ұмтылатын сияқты. Алайда, билік жұртшылықтың пікірін ескере ме, жоқ па, кейінірек белгілі болады.

Жанжалдар да, жаңа түзетулер де, олардың шеңберінде туындайтын келіспеушіліктер де игі істер жасауды жалғастыра отырып, адамдарға шын жүректен көмектесетіндерге кедергі болмайды деп сенгім келеді.