Цифрландыру мен технологиялар Қазақстандағы білім беру саласын қалай өзгертеді

- Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2024 жылы Ұлттық құрылтайда сөйлеген сөзінде стратегиялық міндетті белгіледі - Қазақстан жаппай цифрландыру және жасанды интеллектті жедел дамыту аумағына айналуы тиіс. Қазақстанның білім беру жүйесін цифрландырудың қазіргі деңгейін қалай бағалайсыз? Соңғы жылдары қандай негізгі өзгерістер болды?

- Менің ойымша, Қазақстанның жоғары білімі цифрландыруда, әсіресе соңғы бірнеше жылда айтарлықтай прогреске қол жеткізді. Университеттер онлайн оқыту мен гибридті модельдерді белсенді түрде енгізуде, бұл әсіресе пандемия басталған кезде байқалады. ҚазҰУ сияқты көптеген жоғары оқу орындары. әл-Фараби, Елена. Гумилева және т. б., Microsoft Teams, Moodle және отандық жүйелер сияқты платформаларды Қашықтықтан оқытуға сәтті бейімдеп, білім беруді икемді және қолжетімді етті. Сондай-ақ, білім беру мекемелері Coursera курстарын оқу процесіне белсенді түрде біріктіреді, бұл қазіргі білім мен дағдыларға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Студенттер жасанды интеллект пен деректерді талдаудан бастап киберқауіпсіздік пен тұрақтылыққа дейін сұранысқа ие бағыттар бойынша курстардан өте алады. Курстардың сәтті аяқталуы еңбек нарығында жоғары құндылығы бар және студенттердің біліктілігін растайтын халықаралық сертификаттар берумен қатар жүреді.

Мұндай курстар университеттерге оқу бағдарламаларын кеңейтуге көмектеседі және студенттерге әлемнің жетекші сарапшыларынан білім алуға мүмкіндік береді. Қазақстанның кейбір университеттерінде Coursera курстары білім беру бағдарламаларына енгізілген және бұл студенттерге елден шықпай-ақ өзекті білім мен дағдыларды алуға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, студенттер мен оқытушылар Web of Science және Scopus халықаралық дерекқорларына қол жеткізе алады, бұл олардың зерттеу және өзекті ғылыми деректермен жұмыс істеу мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтеді, бұл өз кезегінде елдің академиялық қауымдастығын нығайтады.

Әкімшілік бөлімде өзгерістер де байқалады: университеттер Univer және Platonus сияқты басқару жүйелерін пайдаланады, бұл процестерді басқаруға көмектеседі-курстарға тіркелуден бастап құжаттарға өтініш беруге дейін. Бұл көптеген процестерді автоматтандырады, қағаз жүктемесін азайтады және студенттер мен әкімшіліктің өзара әрекеттесуін ыңғайлы етеді.

Дегенмен, бізде әлі де проблемалар жеткілікті, инфрақұрылымды жақсарту, өңірлерде Интернеттің қолжетімділігін арттыру және оқытушыларды цифрлық өзгерістерге дайындауға көбірек көңіл бөлу қажет. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстанды озық цифрландыру және жасанды интеллект орталығына айналдыру туралы белгілеген стратегиялық міндетін орындау одан әрі инвестициялар мен жүйелі тәсілді талап етеді. Егер бұл мүмкін болса, Қазақстан цифрлық білім беру саласындағы позицияны айтарлықтай нығайта алады және болашақ инновациялық экономика үшін сұранысқа ие мамандарды даярлай алады.

- Қазақстанның мектептері мен университеттерінде қандай құралдар мен платформалар белсенді қолданылады?

- Жалпы, білім беру жүйесінде отандық та, халықаралық та түрлі платформалар мен құралдар белсенді пайдаланылуда. Мысалы, Мектептерде ең танымал жүйелердің бірі Kundelik.kz -бұл оқушыларға, ата-аналарға және мұғалімдерге өзара әрекеттесуге, үлгерімді бақылауға және өзекті Хабарламалар алуға мүмкіндік беретін электронды күнделік. Сонымен қатар, BilimLand және Online mektep платформалары интерактивті мазмұнды, соның ішінде бейне сабақтар мен тесттерді ұсынады, бұл оқытуды қол жетімді және қызықты етеді.

Мектептерде қашықтықтан оқыту үшін Microsoft Teams және Google Classroom белсенді қолданылады, мұнда мұғалімдер сабақтарды ұйымдастыра алады, тапсырмаларды жүктей алады және прогресті бақылай алады. Бұл құралдар сонымен қатар оқушылар мен мұғалімдерге байланыста болуға және оқу материалдарымен алмасуға мүмкіндік береді.

Университеттерге келетін болсақ, Platonus және Univer сияқты академиялық процесті басқару жүйелері кеңінен қолданылады, Мен бұл туралы бұрын айтқан болатынмын. Бұл платформалар студенттерге курстарға тіркелуге, олардың үлгерімін бақылауға және тіпті әртүрлі құжаттарға өтініш беруге мүмкіндік береді. Қашықтықтан оқыту үшін көптеген университеттер Moodle-ді қолданады, ол оқу материалдарын орналастыруды, тесттер мен басқа да іс-шараларды өткізуді қолдайды, бұл оқытуды кез-келген жерден қол жетімді етеді.

Сонымен қатар, университеттер ZOOM, Microsoft Teams және Google Meet-ті онлайн дәрістер мен семинарлар өткізу үшін жиі пайдаланады, әсіресе гибридті оқыту форматында. Электрондық кітапханалар мен халықаралық дерекқорларға қол жетімділік те маңызды рөл атқарады.

Бұл құралдар мен платформалар дамуын жалғастыруда және, әрине, Қазақстанда білім берудің сапасы мен қолжетімділігін арттыруда шешуші рөл атқарады.

- Жасанды интеллект, VR және AR сияқты қандай технологиялық үрдістер Қазақстандағы білім берудің болашағын өзгерте алады? Олардың қайсысы біздің елде қолданыла бастады және ол қалай жұмыс істейді?

- Бүгінде Қазақстанның білім беруінде жасанды интеллект (АИ), виртуалды (VR) және Толықтырылған шындық (AR) сияқты инновациялық технологиялар көбейіп келеді. Бұл технологиялар оқытуға деген көзқарасты түбегейлі өзгертуге, оны интерактивті, жекелендірілген және қол жетімді етуге мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект қазірдің өзінде білім беру процесіне белсенді түрде енгізілуде. Мысалы, AI көмегімен кейбір платформалар жекелендірілген білім беру бағдарламаларын ұсына алады және оларды әр оқушының білім деңгейіне және қажеттіліктеріне бейімдей алады. Бұл оқу процесін жылдамдатуға мүмкіндік береді және оқушыларға материалды жақсы сіңіруге көмектеседі. Қазақстанның кейбір жоғары оқу орындарында оқуда АИ қолдану бойынша зерттеу жобалары әзірленуде, сондай-ақ студенттер АИ және машиналық оқыту негіздерін оқи алатын зертханалар құрылуда. Мұндай әзірлемелер оқу процесін жақсартуға ғана емес, сонымен қатар студенттерді озық технологиялармен жұмыс істеуге дайындайды.

Виртуалды шындық (VR) білім беру мекемелерінде де қолданылады. Мысалы, VR технологиялары студенттерге күрделі процестерді үйренуге және қауіпсіз цифрлық ортада эксперименттер жүргізуге мүмкіндік беретін университеттерде виртуалды зертханалық жұмыстарды жүргізу үшін қолданылады. Бұл әсіресе қымбат зертханалар мен жабдықтарды қажет ететін техникалық және жаратылыстану-ғылыми мамандықтарда оқитын студенттер үшін пайдалы. VR студенттерге абстрактілі ұғымдарды жақсы түсінуге көмектеседі және практикалық дағдыларды жақсартады.

Толықтырылған шындық (AR) мектептер мен университеттерде интерактивті Оқу құралдары мен материалдарды жасау үшін қолданылады. AR көмегімен оқушылар оқулықтардағы суреттерді "жандандыра" алады және үш өлшемді модельдерді байқай алады, бұл әсіресе анатомия, география және тарихты зерттеуде пайдалы.

Бұл технологиялар әлі күнге дейін танымал бола бастады, бірақ олардың әлеуеті айқын. Олар оқу процесін интерактивті, жекелендірілген және көрнекі түрде қанықтырады, бұл әсіресе цифрлық ортаға үйренген оқушылардың жаңа ұрпақтары үшін маңызды. Олардың дамуымен алдағы жылдары олар Қазақстанның білім беру жүйесінің ажырамас бөлігіне айналады деп күтуге болады, бұл елге білім берудегі жаһандық трендтерге ілесуге көмектеседі.

- Қазақстанда білім беру саласын цифрландыру процесінде қандай сын-қатерлер мен қиындықтарды көріп отырсыз?

- Қазақстанда білім беруді цифрландыру-бұл маңызды және прогрессивті қадам, бірақ бұл жолда да елеулі сын-қатерлер мен қиындықтар бар. Негізгі қоңыраулардың бірі-сандық ресурстарға қол жетімділіктің біркелкі болмауы. Әсіресе ауылдық аймақтарда сапалы интернет байланысы мен қол жетімді құрылғылардың жетіспеушілігі байқалады, бұл толыққанды онлайн бағдарламаларды жүзеге асыруды қиындатады және шалғайдағы оқушылардың мүмкіндіктерін шектейді.

Тағы бір қиындық — оқытушылар мен оқушылар арасында Цифрлық сауаттылықтың болмауы. Цифрлық инфрақұрылымның дамуына қарамастан, көптеген мұғалімдердің жаңа технологиялармен жұмыс істеу дағдылары әлі де шектеулі, бұл технологияларды тиімді пайдалануға кедергі келтіруі мүмкін. Мұғалімдерді оқыту және қолдау бойынша қосымша бағдарламалар болмаса, цифрландыру өнімділігі төмен болады.

Қаржыландыру да маңызды мәселе. Толық цифрландыру тек инфрақұрылымға ғана емес, сонымен қатар пайдаланылатын платформалар мен жабдықтарды қолдауға, бейімдеуге және жаңартуға айтарлықтай инвестицияларды қажет етеді. Ұзақ мерзімді перспективада инфрақұрылымды қолдау, соның ішінде аппараттық және бағдарламалық жасақтаманы үнемі жаңартып отыру қымбат, бірақ қажет аспект болып табылады.

Сонымен қатар, деректер қауіпсіздігіне қатысты сұрақтар туындайды. Цифрландырудың өсуімен білім беру мекемелері жинайтын және өңдейтін дербес деректердің көлемі артады. Бұл деректердің қорғалуын және ақпараттың құпиялылығын қамтамасыз ету маңызды, әсіресе көптеген оқу орындарында әлі тиісті қауіпсіздік шаралары жоқ екенін ескерсек.

Сонымен, оқушылардың мотивациясы мен бейімделуі де қиындық тудыруы мүмкін. Цифрлық технологиялар көптеген артықшылықтарды ұсынғанымен, оларды пайдалану білім беру процесінде үлкен қайта құруды қажет етеді және барлық оқушыларға жаңа форматтарға бейімделу оңай емес. Оқушылар екі тәсілден де пайда көруі үшін дәстүрлі және цифрлық оқыту арасындағы тепе-теңдікті сақтау маңызды.

Сәтті цифрландыру үшін инфрақұрылымға қол жетімділікті жақсартудан бастап мұғалімдерді оқыту мен ынталандыруға дейінгі барлық деңгейлерде жүйелі қолдау қажет болады. Тек осылай ғана Қазақстан осы сын-қатерлерді еңсере алады және бүгінгі күннің қажеттіліктеріне жауап беретін тиімді және қолжетімді білім беру жүйесін құра алады.

- Мемлекет басшысы 2024 жылғы Жолдауында болашақ мамандықтары бойынша мамандар даярлау қажеттігі туралы айтты. Олардың қайсысы бізде сұранысқа ие болады деп ойлайсыз? Қазақстанда осындай мамандарды даярлау үшін не істеп жатыр?

- Менің ойымша, Қазақстанда, бүкіл әлем сияқты, жасанды интеллект, киберқауіпсіздік, деректерді талдау, Биотехнология және тұрақты даму сияқты салаларда дағдылары бар мамандарға қойылатын талаптар артып келеді. Бұл бағыттар еңбек нарығының болашағын анықтайды және қазірдің өзінде бұл салалардағы мамандар өте сұранысқа ие болатыны анық.

Жасанды интеллект пен деректерді талдау негізгі бағыттарға айналады, өйткені компанияларға деректерді талдай алатын және процестерді жақсарту және бизнестің тиімділігін арттыру үшін машиналық оқыту алгоритмдерін қолдана алатын сарапшылар қажет болады. Қазақстан қазірдің өзінде осы бағытта қадамдар жасауда: Назарбаев Университеті, ҚБТУ және ҚазҰУ сияқты көптеген университеттер АИ және деректерді талдау курстарын енгізді, сондай-ақ студенттер жоғары технологиялар саласында зерттеулер жүргізіп, өз дағдыларын дамыта алатын мамандандырылған зертханалар ашты.

Киберқауіпсіздік-тағы бір перспективалық бағыт. Цифрландырудың өсуімен және киберқауіптердің күшеюімен деректер қауіпсіздігі саласындағы мамандарға сұраныс тек артатын болады. Қазақстанда Киберқауіпсіздік бойынша мамандандырылған бағдарламалар мен курстар, сондай-ақ деректерді қорғау стандарттарын жақсарту үшін халықаралық ұйымдармен ынтымақтастық пайда болды. Университеттер мен колледждер ақпаратты қорғау бойынша мамандарды даярлауға бағытталған бағдарламаларды енгізе бастады, бұл елдегі қауіпсіз цифрлық инфрақұрылымды дамыту үшін өте маңызды. Бұл мамандыққа көптеген гранттар бөлінеді.

Биотехнология мен экологияның да маңызы зор. Экологиялық сын-қатерлерге және орнықты даму қажеттілігіне байланысты "жасыл" технологиялар, аграрлық Биотехнология және ауыл шаруашылығын жүргізудің орнықты әдістері жөніндегі мамандарға сұраныс артып келеді. Қазақстандық жоғары оқу орындары Биотехнология және экология бойынша бағдарламаларды ұсынады, ал кейбіреулері тіпті ресурстарды басқару және орнықты даму курстарын енгізді. Бұл Қазақстанға мамандар даярлап қана қоймай, елдің экожүйесін сақтауға көмектесетін шешімдерді енгізуге мүмкіндік береді.

Жаңартылатын энергетика саласындағы мамандықтар да танымал бола түсуде, өйткені Қазақстан баламалы энергия көздерін дамыту бойынша өршіл мақсаттар қойып отыр. Университеттер күн және жел энергетикасы технологияларын дамыта алатын және енгізе алатын мамандарды дайындай бастады, бұл елдің тұрақты энергия тұтынуына көшуі үшін маңызды.

Болашақ мамандықтарға деген қажеттілікке жауап ретінде Қазақстан ұлттық білім беру бастамалары мен кадрларды қайта даярлау бағдарламаларын іске қосады. Бұл бағыттағы маңызды қадамдардың бірі "Болашақ"бағдарламасы бойынша қазақстандық ЖОО оқытушыларының тағылымдамасы болып табылады. Бұл бағдарлама оқытушыларға шетелде білім алуға мүмкіндік береді, онда олар озық әдістермен және технологиялармен жұмыс істеу тәжірибесін алады, содан кейін олар өз отандарында білім беру процестеріне енгізеді.

Оқытушылардың "Болашақ" арқылы алған халықаралық тәжірибесін ұштастыру және әлемнің жетекші білім беру платформаларынан курстарды енгізу Қазақстанға нарықтың заманауи талаптары мен қажеттіліктеріне сәйкес келетін білікті мамандар даярлауға мүмкіндік береді.

Болашақтың мамандықтарына дайындық жүйелі тәсілді талап етеді және бұл бағытта Қазақстан қазірдің өзінде маңызды қадамдар жасауда. Мемлекеттің қолдауымен және озық білім беру бағдарламаларын енгізумен Ел ішкі және жаһандық деңгейде сұранысқа ие мамандарды даярлай алады.