Қала-бұл символ: Қарағанды суретшілердің суреттерінде қалай өзгерді

Лариса Золотарева-Е. А. Бөкетов атындағы қару бейнелеу өнері және дизайн кафедрасының еңбек сіңірген профессоры, Қазақстан өнер академиясының академигі, РАМ ғылымының құрметті докторы, Қазақстан Суретшілер Одағының және халықаралық өнертанушылар мен көркем сыншылар қауымдастығының мүшесі. Бұрын ол Қарағанды Суретшілер одағы басқармасының мүшесі және көптеген жастар көрмелерін ұйымдастырған Одақ жастар қанатының жетекшісі болған. Оның жұбайы марқұм Александр Золотарев - "Қарағанды азаматтық жобасы" институтының жетекшісі, ол туралы Анна Семеновамен бірге Лариса Романовна 2021 жылы "Сәулет және қала құрылысындағы өмір"кітабын шығарды.

Лариса Золотарева – Куйбышев облысының тумасы. Кәсіби филолог және кітапхана қызметкерінің қызы, ол жас кезінде Қарағандыға көшіп келген. Қала, Лариса Романовна бөліседі-әр түрлі, бірақ жақында, кешкі Қарағандыда серуендеу кезінде ол ең жылы әсерге ие болды.

"Мен Бұқар жырау даңғылымен серуендеп, Нұркен Әбдіров даңғылына бұрылдым-кешкі қала маған өте ұнады. Оның жарықтандыруы, түсті пластикалық шешімі-бәрі өте үйлесімді", - дейді бейнелеу өнері және дизайн кафедрасының құрметті профессоры.

Лариса Золотарева

Жекелеген қарағандылық суретшілердің шығармашылығы қаралатын оқу құралдарының, өнертану мақалаларының, буклеттердің, каталогтардың авторы Лариса Золотарева Қарағандыға арналған жобаларды да жасайды. Профессор оларда жиналған сирек ақпаратты болашақ суретшілермен, дизайнерлермен және сәулетшілермен авторлық курстарда бөліседі.

"Балаларға мұндай ақпарат қызықты. Мен оларға биыл 60 жастағы Суретшілер Одағының жетістіктері, Сәулетшілер одағының дамуы, сәулет ортасының психологиясы туралы айтып беремін. Бұл, айтпақшы, "Қарағандының сәулет кеңістігі" және "Қарағанды суретшілерінің шығармашылығындағы Қала тарихы"атты екі жобаны жасауға түрткі болды. Мен оларды толықтырамын және жаңартамын. Студенттік аудиторияда әрқашан осындай ерекше курстарды әзірлеуге тұрарлық адамдар бар", - дейді Лариса Золотарева.

"Қарағандының сәулет кеңістігі "жобасында қаладағы құндылықтар жүйесі қарастырылады, ал Қарағандының 70 жылдығына орай алғаш рет ұсынылған" Қарағанды суретшілерінің шығармашылығындағы Қала тарихы " жобасы қалаға арналған бейнелеу өнерінің дамуын зерттейді.

"Қарағанды 1934 жылы ақпанда қала мәртебесіне ие болды, бірақ біздің көмір кен орнының ашушысы Аппақ Байжанов болды – оған арналған көптеген көркем суреттер бар. Тарихи сәт – аппақ бұрыш тапқан кезде-Петр Антоненконың " естеліктер. Аппақ Байжанов". Менің мұрағатымда суреттің тек ақ-қара суреті бар. Тағы бір туынды-Сейтмахан Қалмахановтың сексенінші жылдары жазылған "Аппақ Байжанов" картинасы, ол Алматыдағы Ә.Қастеев атындағы мұражайда сақталған және символдық тұрғыдан ұсынылған".

Петр Антоненко, Сейтмахан Қалмахановтың Суреттері

Лариса Золотарева атап өткендей: Қарағандыда әлемдік және отандық өнер дәстүрлері де, қазіргі заман дәстүрлері де бейнеленген. Қарағанды бейнесінің тарихы қатал-Карлаговскийдің суреттерінен басталады. Мұнда профессор Владимир Эйферттің, Леонид Гамбургердің, Гилевскийдің гиларийінің суреттерін – Болат дәуірінің құжаттары мен Гилевскийдің "ескі Қарағанды", "террикондар арасында"картиналарын атап өтеді.

Гилевскийдің"террикондар арасында" картинасы

"Біздің қаланың бейнесі елуінші жылдары көрнекі қатар арқылы айтарлықтай өзгерді. Ал мұнда-Қарағандының нақты қалыптасқан ритағы, жаңа қала бір қабатты кенттер мен ғимараттарды толып жатыр... Қала өсуде, келбеті өзгеруде, салынуда – бұл, мысалы, Виктор Крыловтың суреттерін көрсетеді: ол 1958 жылы Бейбітшілік бульварын, Қазіргі Назарбаев даңғылын – жарқын және жайлы кенепті салады", - деп түсіндірді Лариса Золотарева.

Виктор Крыловтың "Қарағанды салынуда"картинасы

Кейінірек, алпысыншы және жетпісінші жылдары суретшілер Қарағандының жайлы кварталдарын көрсетуге ұмтылады. Қылқалам шеберлері қаланың күнделікті өміріне араласады және мұнда Петр Антоненконың қалалық пейзаждары, Павел Андреюктің қылқалам Лобода көшесінің бейнесі өте айқын көрінеді. Лариса Золотарева атап көрсетеді: суретшілер өзіне тән түрлі – түсті жерлерді таңдайды, өз әсерлерін жеткізеді, қаланың қалай салынып жатқанын жазады, саябақ аймағын, Кеншілер сарайын жазады-мұның бәрі жылы түстермен.

"Бұл біздің тау-кенаігіміздің шыңы, ол өнерде де көрінеді. Мұнда да қатал стиль қалыптасады, суретші азамат болған кезде, ол халықпен бірге қала мен оның адамдарының бейнесін береді. Ал адамдар-өрістерде, шахталарда, Магниткада... Бенджамин Шамшин "Майқұдық шахтасын", Қаныш Есіркеев "шахта 38"деп жазады. Саркис Саносянның шығармашылығындағы маңызды орын: ол да Магниткада уақыт өткізді, бірінші және төртінші Домна, "Қызыл Домна", "Ертіс-Қарағанды"арнасын жазды... Мұнда Қарағандының бейнесі монументалды және айбынды", - деп сипаттайды профессор. 

Саркис Саносянның "Қызыл домна"картинасы

Жетпісінші және сексенінші жылдары бейнелеу өнері жаңа кезеңді алады, суретшілер қалалық ғимараттарды ерекше және мәнерлі етіп жазады. Петр Антоненко "Чайка" қонақ үйінен, "Юбилейный" дүкенінен, Нұркен Әбдіров даңғылынан шабыт алады. Олар Ленин – қазіргі Абай көшесін де жазады, ал картиналардың атаулары олардың мазмұнын тікелей көрсетеді. Шын мәнінде, бұл Қарағанды шежіресіне енген дәуірдің көркем құжаттары.

"Сол жылдары шығармашылықта лироэпикалық бастама күшейе түсті. Мысалы, біздің суретшілеріміз бен ақындарымыздың бірі Людмила Смирнованың "кит. Балалық шақ алаңы" - жайлы, ностальгиялық, әсерлі. Мүмкін, автор әткеншекте өзін бейнелеген шығар - және бұл оның дүниетанымы, ол кенептің көңіл-күйін толықтырады", - дейді Лариса Золотарева.

Людмила Смирнованың "кит. Балалық шақ алаңы"

Дәуірдің жарқын жұмыстарының бірі-Юрий Камелиннің "қаладағы көктем", Марат Жүнісовтың "қала және ауыл" туындылары, онда қала ауылды геометриялық пішінімен қоршап, сіңіреді. Айта кету керек, бұл картиналар көрмелерге әрең қойылды, бұл оларды сирек кездесетін және зерттеуге қызықты етеді.

Марат Жүнісовтың "қала және ауыл" картинасы

"Еран Айтуаров осы уақытта "Сарыарқа - Қарағанды" картинасын жазады: жұмыс триптих немесе коллаж сияқты. Картинаның сол жақ үштен бірінде көрермен шахталарды автобуста, орталық үштен бірінде – тұрғын үйлер мен Нұркен Әбдіров даңғылында, оң үштен бірінде – кеншілер мерекесі: кеншілер көрерменге гүлдермен шығады", - деп бөлісті Лариса Золотарева.

Еран Айтуаровтың "Сарыарқа - Қарағанды"Картинасы

Туған Қарағандының келбеті, деп қосады профессор – көп қырлы, алуан түрлі, бірақ, әрине, суретшілер экологиялық проблемаларды айналып өтпеді. Мысалы, Юрий Камелин ескі қаланы, Майқұдық пен Пришахтинскке жол салды, бірақ қаланың әр бұрышын сақтау маңызды деген негізгі идеямен.

"Қала тақырыбы 2000 жылдарға жақын және ғасырдың басында Орталық тақырыптардың бірі болып қала береді. Қарағанды туралы осы көрнекі әңгіме Сергей Щеголихиннің кескіндеме жұмыстарында: оның картиналарында негізгі тон, импрессионистік жазу бар. Қала бейнесіне Мәдихан Қалмаханов жүгініп, кеншілер күнін көрсетеді. Кеншілер сарайы, жазғы театр, К. С. Станиславский атындағы орыс драма театры картиналардың сүйікті кейіпкерлері болып қала береді. Айбек Бегалин көптеген қала пейзаждарын жазады. Иван Басаев жазған каскадты субұрқақ-бұл дәуірдің құжаты: терракоталық мәрмәр, шарлар түріндегі көлемді әшекейлер... Бұл акварельге көрермендер қараған кезде, перспектива шындыққа қарағанда әлдеқайда тереңірек сияқты. Енді субұрқақтың ұлылығы жоғалды: граниттің реңктері перспективаны азайтады", - деп мойындайды Лариса Золотарева.

Иван Басаевтың "Фонтан Каскады"Картинасы

Қазіргі Қарағандының тағы бір ақыны, профессор Олег Дроздовты қалаға ондаған шығармаларын арнаған деп атайды. Ол көп қырлы және ескі Қарағанды – Чкалов көшесіндегі үйлерді, ескі балкондары бар, балюстері мен бағандары бар үйлерді жақсы көреді, қызықты кеңістіктік шешімдер береді. Оның жұмысы түс пен жарыққа, қала өміріне және адам жанының өміріне толы.

Олег Дроздовтың Кеншілер сарайы бейнеленген картинасы

"Қарағандының бейнесі – Владимир Проценконың да басты бейнесі. Ол туған жерінің ландшафтына ғашық және жеке көрмелерде оған арналған жұмыстарды бірнеше рет ұсынған. Владимирде "төрт маусым" көрмесі бар, онда Қарағандыға арналған кенептер де қойылған. Айта кету керек, суретшілердің бей-жай қарамауы, олардың қала өміріне қатысуы олардың өнерін терең гуманистік, оптимистік және адамгершілікке айналдырады. Қалалық индустриалды ландшафт-біздің Қарағандының бір қыры", - деп қорытындылады Лариса Золотарева.

Владимир Проценконың Гагарин алаңынан көріністі бейнелейтін картинасы

"Қарағандының сәулет кеңістігі құндылықтар жүйесі ретінде" жобасы туралы айта отырып, Лариса Романовна әйгілі француз сәулетшісі Ле Корбюзьенің сөзін келтіреді: сәулетші тек дизайнер немесе қала жоспарлаушы ғана емес, ол психолог және ақын, ал қала – адам шығармашылығының жемісі, адам санасына әсер ететін қуатты образ.

"Адамның психологиялық проблеманы қалай көретіні, қоршаған ортаның психолоГиясын қалай қабылдайтыны қазір де өте өзекті. Мен өз жобамда құндылықтар жүйесіне Қарағанды қалалық кеңістігінің мысалында жүгінемін. Сәулет нысандары өнер туындысы ретінде қабылданған кезде біз көркемдік құндылықтарға назар аударамыз. Елуінші жылдардың ортасында Пушкинге ескерткіш орнатылғанда, бұл басқа ескерткіштермен қатар қаланың тағы бір көркемдік құндылығына айналды делік – Абай, Сейфуллин, Гоголь... Дәл осы тізімде, айтпақшы, Мозаика мен муралдар бар", - деп түсіндіреді профессор.

Өткен жылы Лариса Золотарева төртінші курс студенттеріне, Болашақ дизайнерлерге тапсырма берді: Қарағанды облысы бойынша барлық мұралдарды жинап, олар туралы айтып беру. Балалар барлық муралдардың суреттерін қызығушылықпен іздеді, қуанышпен жұмыс істеді және пайдалы тәжірибе алды.

"Қалалық кеңістікте эстетикалық құндылықтар көркемдік құндылықтармен байланысты – және оларға мұражайлар мен театрлар, қасиетті ғимараттар – діни ғимараттар, қоғамдық ғимараттар, мысалы, "Шахтер" стадионы, жеке – тұрғындардың қабылдауына қатысты. Мысалы, бізде әлі де бос уақытты өткізуге арналған қалалық кеңістіктер – шағын алаңдар, саябақ аймақтарының жайлы бұрыштары жетіспейді, бірақ өткен жылы Әбдіров даңғылында күрдонерлер пайда болды. Қарағанды идеологиялық құндылықтар тұрғысынан қарастыруға болады-бұған Жеңіс саябағы кіреді, айтпақшы, біздің аймақта Ротунда бейнесі алғаш рет енгізілген. Бұл үлкен тізімнің бір бөлігі ғана... Қала-тағы да, Ле Корбюзье бойынша-адамды қорғауға және жұмыс істеуге жағдай жасауға арналған өмір сүру орны және құрал. Қалаға да, үйге де эмоционалды-психологиялық Өлшем беріледі: тіпті көзімізді жұмып көшелермен жүрсек те, біз бұл ортаны психологиялық тұрғыдан сезінеміз", – деп қорытындылады Лариса Золотарева.

Профессордың айтуынша, Қарағандының архитектуралық ортасында өзіндік құндылықтар жүйесі қалыптасқан. Олар қалалық ортаны белсенді-психологиялық, әлеуметтік және жеке дамыту барысында қабылданды, қабылданды немесе қабылданбады. Ал қазір процесс жалғасуда-өйткені қала өмір сүруді жалғастыруда.

Материалда автордың суреті қолданылған,
Лариса Золотареваның жеке мұрағатынан алынған сурет,
Лариса Золотареваның жобаларының скриншоттары