Қазақстандықтар зейнетақы жинақтарын тез арада алып тастауда

Соңғы жылдары БЖЗҚ-дан мерзімінен бұрын алып қою экспоненциалды түрде өсуде. Егер 2023 жылғы қаңтар-ақпанда БЖЗҚ тетігі арқылы алып қою көлемі 22 млрд теңгеден сәл астам болса, онда 2024 жылғы ұқсас кезеңде алып қою көлемі 2,6 есеге, ағымдағы жылы 57,4 млрд теңгеге дейін өскен болса, зейнетақы жинақтарының жеткіліктілік шегі өзгерген жоқ, оның үстіне БЖЗҚ-дан қаражат алуға рұқсат етілді. Зейнетақы активтерінің өсуімен және ЕЗЖ арқылы алу табыстылығымен қатар үш есе өсті.

"Шамамен 157,89 млрд теңге тұрғын үй жағдайларын жақсартуға және емдеуге арналған біржолғы зейнетақы төлемдерін (БЖТ) құрайды", – деп БЖЗҚ-ның 1 наурыздағы жаңа деректерінен шығады.

Зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын алып тастаудан басқа, зейнетақы аннуитеттерінің танымалдығы артып келеді. Бұрын inbusiness.kz зейнетақы аннуитетінің болуы қазақстандықтарға зейнетақы жинақтарының жеткіліктілік шегін нөлге теңестіруге мүмкіндік береді деп жазды. Бұл осы қаржылық өнімге сұраныстың өсуіне әкелді. Сақтандыру ұйымдарына (өмірді сақтандыру компаниялары, ӨСК) аударымдар ағымдағы жылдың 1 наурызына қарай жылдық мәнде 80% - ға, 45,13 млрд теңгеге дейін өсті.

"Зейнеткерлік жасқа жетуіне байланысты төлемдер 36,98 млрд теңгеден асты, бұл өткен жылғы көрсеткіштен 18,8% - ға жоғары. Осы кезеңде мұрагерлік бойынша төлемдер – 11,93 млрд теңгеден астам, ҚР шегінен тыс тұрақты тұруға кетуге байланысты төлемдер – шамамен 5,99 млрд теңге, мүгедектігі бар адамдарға төлемдер – 551,18 млн теңгеден астам, жерлеуге төлемдер – шамамен 1,85 млрд теңге жүзеге асырылды", – делінген қор хабарламасында.

2025 жылғы қаңтар-ақпанда БЖЗҚ-дан сақтандыру ұйымдарына жарналар мен аударымдардың барлық түрлері бойынша жиынтық төлемдер 260,3 млрд теңгеден асты. Бұл зейнетақы қорындағы 2024 жылдың сәйкес кезеңінен екі есе көп. Мұның көп немесе аз екендігі туралы мынадай сандар айтады: БЖЗҚ-ға ағымдағы жылдың қаңтар-ақпан айларында жарна 497 млрд теңгеден асты. Алымдар (260,3 млрд теңге) жарналардың 52% -. құрады.

БЖЗҚ-дан 2023-2025 жж., трлн теңгеге түсімдер мен алып қою динамикасы

* - қаңтар-ақпан 2025 ж. дереккөз: БЖЗҚ, 2025 ж.

Басқаша айтқанда, БЖЗҚ-ға түскен жарналардың жартысынан көбі одан шығарылды. Ал тенденция нашарлайды. Айта кетейік, 2024 жылы зейнетақы қорынан төлемдер, аударымдар мен алулар көлемі өткен жылға қарай 2,2 есеге өсіп, 1,32 трлн теңгені құрады. Бұл барлық жылдық жарналардың жартысына жуығын (45%) құрады. 2023 жылы Қордан кету көлемі 26% - дан сәл астам болды.

Ұзақ мерзімді кезеңдегі күрделі пайызды ескере отырып, зейнетақы шотын үнемі толықтыру жинақтауға тұрақты өсім береді, бұл кәріліктің кепілі болып табылады. Өткен жылдың қорытындысы бойынша БЖЗҚ салымшыларының шоттарына аударылған инвестициялық табыс (3,36 трлн теңге) жиынтық жарна сомасынан (2,89 трлн теңге) асып түсті. Тиісінше, қазір жинақталған қаражатты алып қойған салымшы болашақ зейнетақы төлемдеріне соққы береді.

Ағымдағы жылдың қаңтар-ақпан айларында БЖЗҚ-дан төленетін орташа айлық төлем сомасы зейнеткерлік жасқа толуына байланысты 35 616 теңгені құрады. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 34 075 теңгені құрады; 2023 жылдың ұқсас кезеңінде – 32 065 теңге. Зейнетақы жинақтарының өсуі осы көрсеткіштің неғұрлым тұрақты және жоспарлы өсуіне алып келеді. 2024 жылы БЖЗҚ-дан ең жоғары тіркелген ай сайынғы төлем сомасы 945,7 мың теңгені құрады, бұл зейнетақының базалық және ортақ құрамдас бөлігінен едәуір асып түседі.

Зейнетақы жинақтарының өсуінің қосымша драйвері жеке зейнетақы басқарушыларының пайда болуы болды. 2024 жылдың қорытындысы бойынша зейнетақы активтерін басқарудан түскен табыстылық бойынша көшбасшылық екінші жыл қатарынан Halyk Finance-ке тиесілі болды.

Зейнетақы активтерін жеке басқарушылардың табыстылығының салыстырмалы түрде жоғары және тұрақты көрсеткіштеріне қарамастан, халықтың көпшілігі (активтердің 99,9%) Қазақстан Ұлттық Банкінің басқаруымен БЖЗҚ-да қалады.

Қазақстан азаматтарында өз жинақтарын басқаруды жүзеге асыру мүмкіндігі 2023 жылдың ортасынан бастап пайда болды. Сол кезде қазақстандықтарға БЖЗҚ-дан ең төменгі шекті мәннің жеткіліктілігіне қарамастан, барлық зейнетақы жинақтарының 50% - на дейін жеке басқарушының аударуына мүмкіндік беретін заңнамаға түзетулер қабылданды. Бұл жаңалық инвестицияларды кәсіби басқару есебінен зейнетақы қаражатының кірістілігін арттыруға бағытталған.

Опцияны үйден шықпай-ақ онлайн режимінде пайдалануға болады. Ол үшін ЭЦҚ арқылы БЖЗҚ сайтындағы жеке кабинетке кіру қажет. Әрі қарай, аударым үшін қол жетімді соманы тексеріңіз (барлық зейнетақы жинақтарының 50% дейін), қызметпен танысыңыз және қолайлы басқарушы компанияны таңдаңыз. Өтініш онлайн түрде беріледі және ЭЦҚ арқылы расталады. Жеке кабинетте және БЖЗҚ сайтында және басқарушылардың өздері сіздің активтеріңізді басқару туралы есеп ала алады.

Естеріңізге сала кетейік, заңмен рұқсат етілген осы опцияның артықшылықтарының бірі салымшылар үшін жоғары кірістілік алу және зейнетақы активтерін әртараптандыру мүмкіндігі болып табылады. Кейбір бағалаулар бойынша, қазақстандықтардың өздерінің зейнетақы жинақтарын белсенді басқару мәселелеріндегі пассивтілігі 2023 жылы ғана 800 млрд теңгеге жетпеген табысқа әкелді. Алайда, нарықтық жағдайларға және ҚК стратегиясына байланысты тәуекелдерді ескеру маңызды. Таңдау алдында компанияның беделін және оның қаржылық көрсеткіштерін мұқият зерделеу ұсынылады.

"2025 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша қазақстандықтардың зейнетақы жинақтары 22,68 трлн теңгеден асты. Соңғы 12 айда олар шамамен 4,18 трлн теңгеге (немесе 22,6%) өсті. Міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ) есебінен қалыптастырылған зейнетақы жинақтары 2025 жылғы 1 наурызға 21,71 трлн теңгеден астам соманы құрап, 12 айда 21,4% - ға ұлғайды. Міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары (МКЗЖ) есебінен зейнетақы жинақтарының сомасы-650,69 млрд теңге (12 айдағы өсім – 10,3%). Өткен 12 айдағы ең жоғары өсім (42,8%) 8,14 млрд теңгеден астам ерікті зейнетақы жарналары (ЕЗЖ) бойынша жинақтарды көрсетті", – деп атап өтті БЖЗҚ.