Рухани жаңғырудың жарқын жолы

Жалпы алғанда ақпараттық технология «адамның компьютер жүйесіне интеллектуалдық кірігуі кезіндегі ақпаратты өңдеудің модельдері, əдістері мен бағдарламалық құралдарының жиынтығы» деп қарастырылады. 

Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан – 2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан Халқына Жолдауында латын қарпіне көшу мәселесіне тоқтала келіп, 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын қарпіне, латын әліпбиіне көшіруге кірісуіміз керек енеін атап айтты.

Техникалық қажеттілік: жүздеген бағдарламалау тілдерін, деректер базасын басқару жүйесі, мәтін редакторлары, тоғыз төл әрпіміздің кодтау кестесінде жоқтығы компьютерде жұмыс істеуде қиындықтар туғызады. Бұлмәселенілатынғакөшуарқылыреттеугеболады.

Компьютер клавиатуралары. Бір клавиатурада бір мезгілде үш қаріптің - қазақ, орыс, латын - орналасуымен жұмыс істегендер, тетіктерге қазақ әріптерін жабыстыру, бір әліпбиден екіншісіне ауысып отыру процедураларының қаншалықты ыңғайсыз екенін біледі.

Латын қаріпіне ауысқан соң, клавиатураға мүлдем басқаша көзқарас пайда болады. Мәселе қазақ әліпбиінің латын әліпбиінен сызықшалардың (көлденеңінен және тігінен) қосылуы немесе латын қаріптеріне нүктенің қойылуы арқылы ажыратылады. Осылайша, латын әліпбиінің 24 белгісі қазақ әліпбиінің 42 белгісіне оп-оңай айналады.

Бірақ, жағдай негізгі операциялық жүйелердің әліпбилік базасында бар болғандықтан жеңілірек болып табылады. Мақсат - біздің әліпбиімізге ұқсайтын әріптерді жинау болып тұр. Мұны кім жылдам орындап шықса, сол әліпбидің электронды нұсқасының жасаушысы болмақ.

Біз Apple қолданамыз. Біздің пернетақтада қолданылмайтын және өзі бас әріптерге ауысу тетігінің жоғарысында, өте ыңғайлы жерде орналасқан тетік бар. Мұны айтарлықтай өте жеңіл түрмен істеуге болады: егер, біз осы тетікті және нақты латын қаріпінің нақты бір түрін бассам, онда өзімізге керекті қазақ әріпінің бір түріне немесе келесісіне ие боламыз. Мысалы, К- әріпін қазақша Қ әрпіне айналдыруға болады және т.б.

Осылайша, латын және кириллицасы бар біздің клавиатурамыз қандай да бір процедураларсыз латын қаріпіндегі қазақ әліпбиіне ие болады. Түрлі өндірушілердің баспа платалары бір-бірінен аздап айырмашылығы

болатындықтан, сәйкесінше, әр өндіруші үшін баспа платаларын бейімдеу болып табылады.

Ұялы телефондар клавиатуралары. Ұялы құрылғыларда баспа интерфейсін жасау жеңіл. Түрлі жасаушылардың 2-3 нұсқасы қалатыны белгілі. Соңында, теру жылдамдығын арттыру үшін экрандағы әріптердің аса оптималды басу түрін орналастырғаны жеңіске жетеді.

Яғни, қазақ тіліндегі әріптердің аса жиі кездесетін үйлесімін аса ғылыми түрде дұрыс таңдай білсе, сол ең дұрыс қаріпті жасайды.

Бірақ, тағы бір тақырып бар - телефондардағы тілдерді ауыстыру регистрі. Егер, сізде хат жазу үшін 3 немесе 4 тіл пайдаланылатын болса, онда тілдерді ауыстыру регистрі, мысалы, айфондарда, өте ыңғайсыз.Ұялы байланысқа арналған біздің баспа платаларымызға әр тілден басқа тілге ауысу үшін тетік енгізу керек болады.

Қазақ тіліндегі кітаптарды санға аудару. Шын мәнісінде, кириллицада шығарылған барлық кітаптарды сандарға ауыстырудың шынайы қажеттілігі туындады. Біз қазір барлық кітаптарды сандарға ауыстырудың шынайы жағдайын білмейміз, бірақ, әлі де болса, көп көлемдегі басылымдар электронды форматқа ауыстырмаған сияқты.

Тек кітапхана жинақтарының ғана емес, сондай-ақ, ғылыми есептер, техникалық регламенттер, мұрағат құжаттарының өте көп көлемін сандарға аудару қажеттілігі туындайды. Барлығын латын қаріпіне ауыстыру керек. Кириллицадан сандарға ауысқан мәтіндерді автоматты түрде ауыстыруға болады.

Сәйкесінше, кітаптарды, папкаларды алып, парақтарын аударатын және сканерлейтін, оны артынан латын қаріпіне ауыстыратын компьютерлік роботтардың қажеттілігі туындады.

Бұрында басылып шыққан барлық мәтіндердің үлкен көлемдегі ауысуы мәліметтер базасын сақтау үшін қоймалардың жасалуын қажет етеді. Мұның ақпарат алмасу, ғылым, білім жүйесі, әдебиет, тарих, медицина және т.б. барлық жүйе үшін ең үлкен басым жағы бар.

Қазіргі уақытта мемлекеттік органдардың ақпараттарын сақтау қоймасы бар. Жеке тұлғалардың үлкен көлемдегі ақпараттары шетел қоймаларының ақпараттық бұлттарында пайдаланады. Біздің елімізде ақпараттың ұлттық сақтау жүйесін жасау керек болады. Мұнымен қоса, мемлекеттік ақпараттың мемлекеттік ақпараттар қоймасында сақталуын, ал жеке тұлғалардың, білім және ғылым мекемелерінің ақпараттарын жеке ақпарат қоймаларында сақталуын заңды түрде бекітіп бекітіп беру керек.

Баспа ісі. Құнды кітаптардың сандық түре пайда болуы - көптеген кітаптардың баспа түрде болуы қажеттілігіне әкеледі, бұл өз кезегінде елдегі баспа ісінің дамуына серпіліс береді. Кириллицадан латын қаріпіне мәтіндерді аудару кезінде кітаптардың және басылымдардың қайта форматталуына әкелетін баспа беттерінің өзгеру саны электронды және сондай-ақ, қағаз баспаларының электронды дизайн жүйесін енгізуді талап етеді.

Мұның бәрімен қоса, қолмен жетілдіру қажет болады, сәйкесінше, компьютерлік графикалық дизайнге сұраныс өсе түседі. Бұл ИТ-технологиялар секторының бір бөлігі.

Латын әліпбиіне оралу – қазақ тілінің халықаралық дәрежеге шығуына жол ашады. Қазақ тіліне компьютерлік жаңа технологиялар арқылы халықаралық ақпарат кеңістігіне кірігуге тиімді жолдар ашылды. Қазақ халқының алға жылжуына, жаңа заман талабына сай өсіп-өркендеуіне, болашақта еліміздің жан-жақты дамуына үлкен үлес қосу – әрбір маманның міндеті. 

Алибиев Дәулет, Кажикенова Айгуль, Омаров Абдыхаби

Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті, математика және ақпараттық технологиялар факультеті