Банк саласындағы ауқымды реформа: заң жобасы бірінші оқылымда мақұлданды

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің төрағасы Мәдина Әбілқасымованың айтуынша, заң жобалары Мемлекет басшысының 2024 жылғы 2 қыркүйектегі және 2025 жылғы 8 қыркүйектегі Жолдауларын іске асыру үшін әзірленген.

 

Банктер туралы заң жобасы шеңберінде мынадай негізгі бағыттар көзделеді.

 

Біріншісі-банк қызметін пропорционалды реттеуді енгізу. Шоғырлануды азайту және бәсекелестікті дамыту үшін базалық және әмбебап лицензияларды енгізу көзделеді.

 

Базалық лицензия рұқсат етілген операциялардың көлемі мен реттеуші талаптардың деңгейі бойынша әмбебап лицензиядан өзгеше болады.

 

Базалық банктік лицензиясы бар банктер үшін заң жобасы активтердің максималды мөлшері мен меншікті капиталдың ең аз мөлшеріне шектеулер қояды. Бұл ретте нақты шекті мәндер заңға тәуелді актілермен айқындалатын болады. Ағымдағы кезеңде активтердің мөлшерін 500 млрд теңгеге дейін және капиталдың ең төменгі мөлшерін кемінде 10 млрд теңгеге дейін шектеу жоспарлануда.

 

Негізгі лицензиясы бар банктерді қадағалау және пруденциялық талаптар жеңілдетіледі.

 

Жыл сайынғы қадағалау бағалауының жеңілдетілген процесін қолдану, инспекциялар жүргізу кезеңділігін және ұсынылатын есептілікті қысқарту көзделеді.

 

Екіншісі-финтех-сектордың дамуын ынталандыру және цифрлық қаржы активтерін реттеу.

 

Заң жобасының негізгі новелласы Қазақстан аумағындағы айналымға рұқсат беру және активтердің жаңа класы ретінде цифрлық қаржы активтерін реттеуді енгізу болып табылады. Осылайша, цифрлық қаржы активтерінің үш түрін енгізу көзделген.

 

Біріншіден, Сандық қаржылық активтер, олардың базалық активі ақша-стейблкоиндер болып табылады. Стейблкоиндерді шығару, айналысқа жіберу және өтеу тәртібіне, шарттарына қойылатын талаптарды Ұлттық Банк айқындайтын болады.

 

Екіншіден, базалық активі қаржы құралдары, қаржы активі, мүліктік құқықтар, тауарлар немесе өзге де мүлік болып табылатын цифрлық қаржы активтері.

Үшіншіден, цифрлық платформада электрондық-цифрлық нысанда шығарылатын қаржы құралдары.

 

АРРФР-ға стейблкоиндерден басқа цифрлық қаржы активтерін шығару, айналысқа шығару және өтеу тәртібіне, шарттарына қойылатын талаптарды белгілеу жөніндегі өкілеттіктер беріледі.

 

Цифрлық қаржы активтерін шығаруды цифрлық платформалар операторлары жүзеге асыратын болады. Бұл қаржы нарығының жаңа субъектілері, олардың қызметін Ұлттық банк лицензиялайды.

 

Сонымен қатар, цифрлық активтердің басқа түрін реттеу қарастырылған. Бұл қамтамасыз етілмеген сандық активтер, яғни криптовалюта. Қызметін Ұлттық Банк лицензиялайтын және реттейтін криптовалюта айырбастау жөніндегі ұйымдарды құру көзделеді. Инвесторларды қорғау үшін Ұлттық Банк айналысқа рұқсат етілген криптовалюталардың тізбесін, сондай-ақ криптовалюталар операциялары бойынша лимиттер мен шектеулерді белгілейтін болады.

 

Крипто алмастырғыштар және цифрлық активтер нарығының инфрақұрылымдық қатысушылары қаржы мониторингі субъектілерінің тізбесіне енгізіледі.

 

Бұдан басқа, цифрлық теңгенің Ұлттық валютаның жаңа нысаны ретіндегі мәртебесі заң жүзінде бекітіледі. Цифрлық теңгенің айналысы мен пайдаланылу тәртібін Ұлттық Банк айқындайтын болады.

 

Үшіншісі-ислам банкингін дамыту. Әмбебап банктерге қолда бар лицензия шеңберінде исламдық банк операцияларын жүзеге асыру құқығын беру көзделеді.

Нормалар банктерге жеке банкті құрудың қажеті жоқ исламдық өнімдерді ұсынатын өз құрылымында мамандандырылған бөлімшелер құруға мүмкіндік береді.

 

Төртінші-тәуекелге бағытталған мінез-құлықты қадағалау жүйесін енгізу. Жаңа модель мінез-құлық Тәуекелдерін басқару жүйесін құруды қарастырады. Ол мінез-құлық Тәуекелдерін басқару стратегиясын, қаржы өнімдерін бағалау бойынша тәуелсіз бөлімшелер құруды, қаржы өнімдерін басқару бойынша қаржы ұйымдарына қойылатын талаптарды, олар туралы тұтынушыларға толық және сенімді ақпаратты ашуды, сондай-ақ тұтынушылардың кері байланысын талдауды қамтиды.

 

Сондай-ақ, заң жобасында банк, сақтандыру және микроқаржы қызметтері бойынша қаржы омбудсманының бірыңғай кеңсесін құру көзделеді. Омбудсманның шешімдерін қаржы ұйымдары орындау үшін міндетті болады. 

 

Бесінші-төлем қабілетсіз банктерді реттеудің жаңа тетігін енгізу. Банктердің қаржылық жағдайының нашарлауын болдырмау үшін жаңа құралдар - қалпына келтіру жоспарлары мен реттеу жоспарлары енгізілуде. Жоспарларды әзірлеу және жыл сайынғы жаңарту банктердің де, реттеушінің де міндеті болады.

 

Банк төлем қабілетсіз деп танылған жағдайда оның өміршеңдігін реттеу мен бағалаудың нақты рәсімі белгіленеді. Жүйелік емес банктер үшін банкті жаңа инвесторға сату, активтер мен міндеттемелерді, оның ішінде тұрақтандыру банкіне беру, сондай-ақ міндеттемелерді капиталға айырбастау құралдары көзделген.

 

Бұдан басқа, жүйелі маңызы бар банктер үшін шығындарды олардың міндеттемелері есебінен сіңірудің қосымша жаңа тетігі көзделеді.

 

Жүйелік маңызы бар банкті реттеу кезінде бірінші кезекте акционерлік капитал есептен шығарылады, яғни Банк акционері Банктің иелігінен толық айырылады. Содан кейін басқа несие берушілердің барлық міндеттемелері шығындарды сіңіру механизмі шеңберінде есептен шығарылады.

 

Үшіншіден, егер бұл шаралар қаржылық тұрақтылықты қалпына келтіру үшін жеткіліксіз болса, онда мемлекет тарапынан капиталға кіру мәселесі қаралуы мүмкін. Бұл туралы шешімді банктің қаржылық тұрақтылыққа әсерін, сондай-ақ халық пен бизнестің салымдарын сақтау қажеттілігін ескере отырып, қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес қабылдайтын болады. Мемлекеттің қатысуы уақытша, өтеулі және көлемі бойынша шектеулі болады. Ол акционерлер мен банк басшылығының ауысуымен, дивидендтер мен бонустар төлеуге тыйым салумен, тәуекелді операцияларды шектеумен және қаржылық сауықтыру жоспарын іске асырумен қатар жүреді. Тұрақтылық қалпына келтірілгеннен кейін банк жаңа инвесторға сатылады, ал салынған қаражат бюджетке қайтарылады.